चितवनका दुग्ध उत्पादक किसानले दूधको मूल्य पुनरावलोकन गर्न सरकारसँग माग गरेका छन्। उत्पादन लागत निरन्तर बढ्दै गए पनि किसानले पाउने दूधको मूल्य लामो समयदेखि स्थिर रहेको भन्दै उनीहरूले प्रतिलिटर ७५ रुपैयाँ कायम गर्न माग गरेका हुन्। माग सम्बोधनका लागि एक साताको समयसीमा दिँदै किसानले त्यस अवधिमा सुनुवाइ नभए सडक आन्दोलनमा उत्रिने चेतावनी दिएका छन्।
खैरहनी नगरपालिका–६ का श्याम रैलाको फार्ममा अहिले १० वटा गाई र चार वटा भैंसी छन्। उनको फार्मबाट दैनिक करिब ६५ लिटर दूध उत्पादन हुन्छ। तर पशु आहारलगायत सामग्रीको मूल्य बढ्दा दूध बिक्रीबाट लागत उठाउनसमेत कठिन भएको उनी बताउँछन्।
रैलाका अनुसार दुई वर्षअघि प्रतिकिलो ३० रुपैयाँ पर्ने ढुटोको मूल्य अहिले ४५ रुपैयाँ पुगेको छ। तीन दिनमै करिब ५० किलो दाना र चोकर खपत हुने भएकाले बढ्दो मूल्यले किसानलाई थप आर्थिक भार परेको छ।
रत्ननगर नगरपालिका–१६ का युवराज थापाको फार्ममा २० वटा गाई छन्। त्यहाँबाट दैनिक करिब ३०० लिटर दूध उत्पादन हुने गरेको छ। तर दाना र चोकरको मूल्य बढ्दा व्यवसाय सञ्चालन गर्न समस्या भइरहेको उनको भनाइ छ। तीन महिनाअघि एक हजार ८०० रुपैयाँ पर्ने दाना चोकरको मूल्य अहिले दुई हजार २०० रुपैयाँ पुगेको उनले बताए। हाल उनले प्रतिलिटर ६० देखि ६३ रुपैयाँसम्ममा दूध बिक्री गरिरहेका छन्। उत्पादन लागत धान्न प्रतिलिटर कम्तीमा ७५ रुपैयाँ हुनुपर्ने उनको माग छ।
यही समस्या समाधानका लागि चितवन जिल्ला दुग्ध उत्पादक सहकारी संघ लिमिटेडले सोमबार भरतपुरमा पत्रकार सम्मेलन गर्दै सरकारको ध्यानाकर्षण गराएको हो। संघका अनुसार किसानले पाउने दूधको मूल्य २०७९ सालदेखि पुनरावलोकन भएको छैन। राष्ट्रिय दुग्ध विकास नीति, २०७८ मा प्रत्येक दुई वर्षमा दूधको मूल्य पुनरावलोकन गर्ने व्यवस्था भए पनि त्यसको कार्यान्वयन हुन नसकेको संघको गुनासो छ।
संघका सचिव कल्याण अधिकारीले दूधको मूल्य बढाउन दसैंअघि नै कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय र संघीय संसद्को कृषि समितिमा मागपत्र बुझाइएको जानकारी दिए। तर अहिलेसम्म माग सम्बोधन नभएको उनको भनाइ छ। किसानको समस्या बेवास्ता गरिए सडक आन्दोलन गर्न बाध्य हुने उनले चेतावनी दिएका छन्।
संघका अध्यक्ष किशोर बगालेका अनुसार चार वर्षअघि चिल्लो पदार्थ (फ्याट) ४ प्रतिशत र एसएनएफ ८ प्रतिशत भएको दूधको मूल्य प्रतिलिटर ६५ रुपैयाँ निर्धारण गरिएको थियो। यही मूल्य किसानले पाउने अधिकतम मूल्य हो। दूधमा फ्याट र एसएनएफको मात्रा कम भए किसानले त्योभन्दा कम मूल्य पाउने गरेका छन्।
बगालेका अनुसार अहिले दूध उत्पादनको लागत प्रतिलिटर ६० रुपैयाँभन्दा बढी पुगेको छ। चार वर्षअघि प्रतिकिलो २५ रुपैयाँ पर्ने मकैको मूल्य अहिले ५५ रुपैयाँ पुगेको छ भने ३० रुपैयाँ पर्ने ढुटोको मूल्य ४५ रुपैयाँ पुगेको छ। पशु आहारको मूल्य बढिरहँदा दूधको मूल्य भने नबढेको किसानको गुनासो छ।
दूधको मूल्य पुनरावलोकनका लागि राष्ट्रिय दुग्ध विकास बोर्डले तत्काल प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्ने किसानको माग छ। बोर्डको अध्ययनका आधारमा सरकारले मूल्य निर्धारण गर्न सक्ने भए पनि सिफारिस प्रक्रियामा ढिलाइ भइरहेको बगालेको आरोप छ।
चितवनमा दैनिक करिब तीन लाख ५५ हजार लिटर दूध उत्पादन हुने गरेको छ। जिल्लामा रहेका ११७ वटा दुग्ध उत्पादक सहकारीमार्फत करिब ४० हजार किसान यस व्यवसायमा संलग्न छन्। यहाँ उत्पादित दूधमध्ये करिब ५५ प्रतिशत काठमाडौं उपत्यकासहित मकवानपुर र कास्कीमा खपत हुने गरेको छ।
बजारमा दूध बिक्री र भुक्तानीको समस्या पहिलेको तुलनामा कम भए पनि उचित मूल्य नपाउँदा किसान निराश छन्। सरकारले एक साताभित्र माग सम्बोधन नगरे दूध सडकमा पोख्ने र गोबर मल सडकमा फाल्नेसम्मका विरोध कार्यक्रम गर्ने किसानले चेतावनी दिएका छन्।