विराटनगर । बजारको अनिश्चितता र बिउ–बिजनको समस्यालगायत विविध कारण ओलको व्यावसायिक खेती गर्ने किसानको संख्या घट्दो छ ।
घरमै तरकारी–अचार खानेगरी पुस्तैनी रूपमा ओल लगाउने चलनलाई किसानले निरन्तरता दिएका छन् । सानो क्षेत्रफलमा ओलको खेती गर्ने किसानलाई यसको माग धान्न हम्मे–हम्मे पर्छ ।
तर, बाहिर बजारमा बेचेर आम्दानी गर्ने उद्देश्यका साथ ओलको व्यावसायिक खेती गर्ने किसानको संख्या भने न्यून छ ।
ठुलो क्षेत्रफलमा खेती गर्नेगरी बिउ–बिजन भेट्न मुस्किल अनि बजारको अभाव हुने डरले गर्दा पनि किसान व्यावसायिक रूपमा ओलको खेती गर्ने जोखिम उठाउन चाहँदैनन् ।
विभिन्न पौष्टिक तत्वहरुले भरिपूर्ण ओलको खेती गर्न अरू बाली लगाउनजस्तो मेहनत लाग्दैन । न त किरा लाग्ने डर, न मल अभावको चिन्ता । तर बिउ नपाउने समस्याबाट आजित बनेका किसान ओल खेती विस्तार गर्नबाट बञ्चित छन् ।
सुनसरीको हरिनगर गाउँपालिकाका किसान विद्यानन्द साह भन्छन्, ‘गाउँपालिकाको कृषि शाखाले बिउ उपलब्ध गराउने गरेको छ । तर, व्यावसायिक खेतीका लागि त्यो पर्याप्त छैन ।’
सोही स्थानका किसान डिल्लीप्रसाद मेहताले बिउका लागि ओल सर्लाही पुगेर ल्याउनुपर्ने बाध्यता रहेको बताए । बिउ भण्डारण गर्न नपाउँदा धेरै ल्याएर राख्न नसकिने उनको भनाइ छ ।
ओल रोप्ने समय भनेको माघदेखि फागुन अन्तिमसम्म हो । माटोमुनि फल्ने कन्दमुलका रूपमा चिनिने ओल वर्षायाम अर्थात्, असार, साउन र भदौ महिनामा खानयोग्य हुन्छ ।
ओलले गाउँघरमा वर्षायाममा तरकारीको अभाव टार्ने काम मात्र गर्दैन । स्वाद, सुगन्ध र पौष्टिक गुणले गर्दा ओल एक लोकप्रिय शाकाहारी खानेकुरा बनेको छ । तराई समुदायमा परम्परागत भान्छा र व्यञ्जनमा ओलको महत्वपूर्ण स्थान छ ।
‘बिहेलगायतको भोजमा पनि ओलका तरकारी र अचार बनाउँछाैं,’ स्थानीय मञ्जुकुमारी मेहता भन्छिन्,’तर, धेरै किन्न पाइँदैन । घरवरपर रोपेका ओलले पुग्दैन, ठुला भोजलाई ।’
परम्परागत तरिकाले सानो क्षेत्रफलमा ओलको खेती गरिरहेका किसानले बिउ नपाउने समस्याले गर्दा यसको खेती विस्तार गर्न नपाएको गुनासो गरेका छन् ।
समयमै उत्पादन गर्न सक्दा स्थानीय बजारमा ओलले राम्रो भाउ पाउने थाहा हुँदा हुँदै पनि ओल खेती विस्तार गर्न नसकेको दुखेसो किसानको छ ।
हरिनगरका किसान रामेश्व मेहता र शोभालाल मण्डलले आफ्नो पाँच कठ्ठा जति खेलमा ओल खेती गरेका छन् । तर, बिउको पर्याप्तता नहुँदा र बजारको अनिश्चितताले गर्दा ओल खेती विस्तार गर्न नसकिएको उनीहरूको गुनासो छ ।
ओल खेतीमा सीमित क्षेत्रफलमा धेरै उत्पादन गर्न सकिन्छ । प्रांगारिक मलले पुग्ने भएका कारण रासायनिक मलको प्रयोग गर्नु नपर्ने भएपछि ओल खेतीमा त्यति खर्च पनि छैन र यसको सेवन गर्नेको स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पनि पर्दैन ।
यसैले थोरै लगानीमा पनि उच्च आम्दानीको सम्भावना रहेका कारण किसान यतातर्फ लालायित त छन् । तर, थुप्रै चुनौती सामना गर्नुपरेका कारण उनीहरूले अपेक्षाकृत ढंगले ओलको उत्पादन बढाउन सकेका छैनन् । बिउ भारतबाट महँगोमा किन्नुपर्ने बाध्यताबाट पनि किसान हैरान छन् ।
ओल खेतीमा किसानले भोग्नुपरेका चुनौती र समस्याहरूलाई मध्येनजर गरेर कोशी प्रदेश सरकार ओल खेतीलाई प्रवद्र्धनमा जुटेको छ । बजारको अनिश्चितता र बिउ–बिजन नपाउने समस्यालगायत विविध कारणले घट्दै गएको ओलको प्रवर्द्धनमा प्रदेश सरकार लागिपरेको हो ।
व्यावसायिक खेती गर्न किसानलाई प्रेरित गर्ने लक्ष्यका साथ प्रदेश सरकारले स्थानीय निकायमार्फत् बिउ–बिजन वितरण गर्न थालेको छ । किसानलाई उन्नत र विकासे जातको ओलको बिउ वितरण गर्दै आएको स्थानीय सरकारले यसको व्यावसायिक खेतीबारे जानकारी प्रदान गर्दै आएको छ ।
घरबारी वरपर घुर्यानमा एक–दुई बोट रोपिने ओललाई व्यावसायिक खेती गर्नेगरी हाइब्रिड प्रजातिमा रूपान्तरण गरिएको छ । विकासे जातका ओल रोप्दा सप्रने, खाँदा नकोक्याउने र मिठो हुने कुरालाई मध्येनजर गरी किसानलाई हाइब्रिड ओलको व्यावसायिक ढंगले खेती गर्न प्रेरित गरिएको कृषि प्राविधिक भुमेश्वर यादव बताउँछन् ।
‘ओल एक जरे बाली हो । व्यवसायिक रूपमा कमैले ओलको खेती गरेका कारण बजारमा यसको माग राम्रो छ र सिजनमा यसले राम्रो मूल्य पाउँछ । घुसुवा बाली अर्थात्, अरू बालीनालीका बीचमा ओल रोपेर उत्पादन गर्न सकिन्छ,’ उनले भने ।
उनका अनुसार ओलको व्यावसायिक खेतीका लागि पुँजीगत लगानी, प्राविधिक ज्ञान र सिप आवश्यक पर्छ । त्यसबाहेक राम्रो बजार पहुँच र व्यावसायिक योजना पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । तर, व्यवस्थित तरिकाले ओल खेती गरेमा यसबाट राम्रो आम्दानी लिन सकिने उनले बताए ।
यी सबै कुराको ज्ञान किसानलाई दिने गरेको हरिनगर गाउँपालिकाले ओलको बिउ वितरण गरी यसतर्फ आकर्षित गर्ने अभियानलाई निरन्तरता दिइरहेको छ । तथापि, पर्याप्त बिउ नपाएका कारण किसानले चाहेअनुसारको परिमाणमा यसको बिउ बाँड्न नसकेको हरिनगरका कृषि शाखा प्रमुख रमेश न्यौपानेको भनाइ छ ।
पौष्टिक र स्वास्थ्यवर्द्धक शाकाहारी खानेकुरा ओललाई “वर्किङ म्यानज फुड’ पनि भनिन्छ । किनकि, यसमा शरीरलाई आवश्यक पर्ने विभिन्न पौष्टिक तत्वहरू जस्तैः प्रोटिन, भिटामिन, खनिज पदार्थहरू प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन् । ओलमा गाँठा अर्थात् गानो खानयोग्य हुन्छ ।
ओलको व्यावसायिक खेती गर्दा एक कठ्ठामा ७०० बोटसम्म लगाउन सकिन्छ । कम्तीमा ५०० ग्रामको बिउ रोप्दा स्याहार पर्याप्त पुगेमा १२ किलोसम्मको ओल उत्पादन हुन्छ ।
बलौटे माटोमा ओल उत्पादन राम्रो हुन्छ भने कम्पोष्ट मलले ओलको गानो विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । तथापि, भारतमा उत्पादन भएका ओल सुलभ मूल्यमा नेपालका बजारहरूमा भित्रिँदा स्वदेशमा उत्पादित ओल नेपालीको भान्सामा पुग्न कठिन बनेको ओल खेतीका जानकार मनोजकुमार सिंह बताउँछन् ।
ओलको व्यावसायिक खेती गर्दा राम्रो पानी निकास भएको दोम्सिलो माटो उपयुक्त हुन्छ । बजारको माग र आफ्नो अनुकूल हावापानीअनुसार ओलको उपयुक्त किसिम छनोट गर्नुपर्छ । उच्च उत्पादनका लागि राम्रो गुणस्तरको बिउ प्रयोग गर्ने, स्वस्थ र विकसित गाँठाबाट मात्र बिउँ छनोट गर्नुपर्छ । ओल रोप्नुअघि बारीलाई राम्रोसँग जोत्ने अनि प्रांगारिक मल हालेर सिँचाइ गरिन्छ ।
पहिले–पहिले तराईका विभिन्न स्थानमा ओलखेती गरेर मनग्ये आम्दानी गर्ने किसानको संख्या धेरै थियो । तर, बिउ भण्डारण गर्न कठिनाइले गर्दा बिउको पर्याप्तता नहुनु र बजार अभावकै कारण पछिल्लो समय ओल खेती गर्नेहरू घटेका छन् ।
ओल सेवनबारे तराईबासीमा अलि बढी ज्ञान छ । ओल खानका लागि तयार पार्दा सीप चाहिन्छ, जुन सबैमा नहुन पनि सक्छ । यी र यावत कुराहरूले गर्दा ओलको लक्षित बजार भने तराईमै सीमित भएको अनुमान कृषि ज्ञानकेन्द्र सुनसरीका प्रमुख नीलकमल सिंहको छ ।
‘ओल खाने परिपाटी तराईतिर मात्र छ, यसैले पनि बजारको आकार बढ्न सकेको छैन,’ उनले भने, ‘किसानलाई बेलैमा बिउ बाँड्न सकिए यतातिर आकर्षण बढ्थ्यो कि !’
ओल पोषणयुक्त तरकारी हो । पहिले व्यावसायिक तबरले नै कोशी प्रदेशका सुनसरी, मोरङसहित तराईका जिल्लामा गरिने भए पनि अहिले फाट्टफुट्ट रूपमा कतै–कतै मात्र ओलको खेती गरिन्छ ।
मिठो र पौष्टिक तत्वले भरिपूर्ण भएका कारण अहिले पाँचथर, इलामजस्ता पहाडी जिल्लामा पनि ओल लगाउन थालिएको कृषि विकास निर्देशनालयको तथ्यांक छ । तथापि, सुनसरी र मोरङका केही किसानले मात्र व्यावसायिक रूपमा ओल खेती गरिरहेको निर्देशनालयले जनाएको छ ।
कृषि विकास निर्देशनालय, कोशी प्रदेशका प्रमुख प्रकाशकुमार डाँगी भन्छन्, ‘अहिले पहाडी जिल्लातिर पनि ओल रोप्ने चलन बढेको छ । तर, ठुलो क्षेत्रमा व्यावसायिक रूपमा भने ओल खेती घट्दै गएको छ ।’
कृषि विकास निर्देशनालयको तथ्यांकअनुसार कोशी प्रदेशको तीन सय हेक्टर क्षेत्रफलमा ओल खेती गरिएको छ । तर, व्यावसायिक रूपमा ठुलो क्षेत्रफलमा ओल खेती गरेको नपाइएको निर्देशनालयले जानकारी दिएको छ ।
तथापि, ओल खेतीको प्रवर्द्धनस्वरूप किसानहरूलाई निःशुल्क रूपमा बिउ–बिजन उपलब्ध गराउने, बिउ भण्डारणको सुबिधा थपिदिने हो ओल खेती पुनः फस्टाउने देखिएको छ ।
अझ, भारतीय वस्तुलाई कडाइ गरी स्वेदशमा उत्पादित ओललाई प्राथमिकतामा राखेर बजारीकरण गर्दा हराउँदै गएको ओल खेतीतिर किसान आकर्षित हुने पक्का छ ।
