कुनै एक समय थियो, नेपाल केवल जलस्रोत र पर्यटनको देशका रूपमा चिनिन्थ्यो । हुन त अहिले पनि ऊर्जाका लागि प्रशस्त सम्भावना छन् नेपालमा । अनि विश्वभरिका पर्यटकलाई लोभ्याउन सक्ने खालका पर्यटकीय स्थलहरू पनि छन् । तर, ऊर्जा क्षेत्रमा लगानी नहुँदा भारतबाट बिजुली किन्नुपर्ने बाध्यता छ । पर्यटनमा पनि यथेष्ट रूपमा प्रमोट हुन नसक्दा टुरिस्टहरू अपेक्षाकृत ढंगले भित्रिएका छैनन् ।
ऊर्जा र पर्यटनबाहेक पनि नेपाल डिजिटल हबतर्फ अगाडि बढेको आभास गर्न सकिन्छ । आउनुस् आज हामी यतातर्फ कुरा गरौं । विश्व नै डिजिटल युगतर्फ तीव्र गतिमा अघि बढिरहँदा त्यसमा नेपाल पनि यसबाट अलग छैन । एआई अर्थात् कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्लाउड कम्प्युटिङ, डिजिटल बैंकिङ, सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन सेवाको विस्तारसँगै नेपालसमेत डिजिटल हबतर्फको यात्रामा अगाडि बढिरहेको छ । यही परिदृश्यलाई मध्येनजर गरेर अन्तर्राष्ट्रिय प्रविधि कम्पनीहरूले नेपालमा लगानी गर्ने कुरामा चासो देखाइरहेका छन् ।
किनकि, नेपालमा अहिले इन्टरनेट प्रयोगकर्ता र सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने जनसंख्या तीव्र रूपमा बढिरहेको छ । डिजिटल भुक्तानी, अनलाइन व्यापार, ई-शिक्षा र सामग्री निर्माणमा युवाहरू सक्रिय छन् । यही कारण Google र Meta जस्ता विश्वका ठूला प्रविधि कम्पनीहरूको नेपालप्रतिको चासो बढ्नु स्वाभाविक मानिन्छ । यदि यस्ता कम्पनीहरूले नेपालमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष लगानी गरे भने, त्यसले देशको डिजिटल अर्थतन्त्रमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ । सूचना प्रविधि क्षेत्रमा रोजगारी बढ्न सक्छ, नेपाली युवाले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका सीप सिक्ने अवसर पाउन सक्छन्, तथा स्टार्टअप र नवप्रवर्तनलाई नयाँ गति मिल्न सक्छ ।
यस्तो सम्भावनाको वास्तविक संकेत बनेर आएको छ बिचुटेन डाटा भल्टको महत्वाकांक्षी योजना, नेपालमै विश्वस्तरीय टियर-४ हाइपरस्केल डाटा सेन्टर निर्माण । काठमाडौँको चोभार र भारतसँगको सीमा नजिकैको वीरगञ्जमा निर्माण हुने भनिएको यो परियोजनाले केवल प्रविधि क्षेत्रलाई मात्र होइन, नेपालको समग्र अर्थतन्त्र, साइबर सुरक्षा, रोजगारी र डिजिटल आत्मनिर्भरतामा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
नेपालमा हालसम्म बैंक, दूरसञ्चार कम्पनी, अनलाइन सेवा प्रदायक र ठूला निजी संस्थाहरू आफ्ना डाटा सुरक्षित राख्न विदेशी सर्भर र डाटा सेन्टरमा निर्भर रहँदै आएका छन् । यसले डाटा सुरक्षादेखि राष्ट्रिय सुरक्षासम्मका संवेदनशील प्रश्न उठाउँदै आएको थियो । यही चुनौतीलाई अवसरमा बदल्ने लक्ष्यसहित नेपाली उद्यमीहरूको समूहले बिचुटेन डाटा भल्टमार्फत नेपालमै सुरक्षित र अत्याधुनिक डाटा भण्डारण पूर्वाधार निर्माणको योजना अघि सारेको हो ।
नवीन अग्रवाल, मिन अग्रवाल, अनुज केयल, विशाल कुमार जटिया र शरद गोयलको नेतृत्वमा अघि बढाइएको यो परियोजनाले नेपालको डिजिटल सार्वभौमिकता सुदृढ बनाउने दाबी गरेको छ । उल्लेखनीय छ कि बिचुटेन नाम भगवान विष्णुको जापानी बौद्ध नामबाट आएको हो, जसको अर्थ “रक्षक” हो ।
टियर-४ स्तरको डाटा सेन्टरले ९९.९९५ प्रतिशत अपटाइम सुनिश्चित गर्नेछ, जुन बैंकिङ, दूरसञ्चार, सरकारी सेवा र संवेदनशील डिजिटल कारोबारका लागि अत्यन्त विश्वसनीय मानिन्छ । यो परियोजना प्रारम्भिक चरणमा २४० किलोवाट क्षमताबाट सुरु हुनेछ भने सन् २०३० सम्ममा ५ मेगावाट क्षमतामा विस्तार गर्ने लक्ष्य राखिएको छ । विशेष कुरा के छ भने यो सम्पूर्ण संरचना नेपालको आफ्नै जलविद्युतबाट सञ्चालन गरिनेछ । जलविद्युत उत्पादन तीव्र रूपमा बढिरहेको अवस्थामा यस्तो परियोजनाले अतिरिक्त विद्युत् खपतको नयाँ बजार सिर्जना गर्नेछ, र साथसाथै नेपाललाई ग्रीन डाटा सेन्टरको रूपमा विश्वसामु स्थापित गर्न समेत मद्दत गर्न सक्छ ।
२.५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी लगानी अनुमान गरिएको यो परियोजनाले सूचना प्रविधि र इन्जिनियरिङ क्षेत्रमा ठूलो मात्रामा रोजगारी सिर्जना गर्ने सम्भावना बोकेको छ । दक्ष प्राविधिक, नेटवर्क इन्जिनियर, साइबर सुरक्षा विज्ञ, सफ्टवेयर विशेषज्ञ तथा पूर्वाधार व्यवस्थापन क्षेत्रमा नयाँ अवसर खुल्ने देखिन्छ । यसले विदेश पलायन भइरहेका नेपाली युवालाई देशभित्रै सम्भावना खोज्ने वातावरण बनाउन सहयोग पुग्न सक्छ ।
यसैबीचमा, Meta र वर्ल्डलिंकले टियर-३ डाटा सेन्टर निर्माण गर्ने सम्झौता पनि गरेका छन् । वर्ल्डलिंकको चन्द्रागिरीमा पनि डाटा सेन्टर सञ्चालनमा छ । परियोजनामा Google Cloud, AMD, Micron र VVDC जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय प्रविधि कम्पनीहरूसँग सहकार्य गरिनु अर्को सकारात्मक पक्ष हो । यसले नेपालप्रति विश्व प्रविधि बजारको विश्वास बढ्दै गएको संकेत गर्छ । विदेशी प्रविधि साझेदारीले नेपालमा आधुनिक ज्ञान, प्रविधि र दक्षता हस्तान्तरण हुने अपेक्षा समेत गरिएको छ ।
बिचुटेनले केवल डाटा सेन्टरमै सीमित नरही नेपालमै सर्भर, क्यामेरा, ल्यापटप र ट्याब्लेट उत्पादन गर्ने योजना पनि सार्वजनिक गरेको छ । अहिलेसम्म अधिकांश डिजिटल उपकरण आयातमा निर्भर रहेको नेपालले उत्पादनतर्फ पाइला चाल्नु अर्थतन्त्रका लागि महत्वपूर्ण उपलब्धि मानिन्छ । स्वदेशमै पूर्वाधार निर्माण भएसँगै डाटा भण्डारणका लागि विदेशी कम्पनीलाई ठूलो रकम तिर्नुपर्ने अवस्था पनि अन्त्य हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
तर अवसरसँगै चुनौती पनि छन् । नेपालमा अझै स्थिर नीति, भरपर्दो विद्युत् आपूर्ति, उच्चगतिको इन्टरनेट, डाटा सुरक्षा कानुन र दक्ष जनशक्तिको आवश्यकता रहेको देखिन्छ । विदेशी लगानी भित्र्याउन सरकारले पारदर्शी नीति र लगानीमैत्री वातावरण बनाउन आवश्यक छ । यदि यस्ता कम्पनीहरूले नेपालमा डाटा सेन्टर, क्लाउड सेवा, डिजिटल तालिम वा टेक्नोलोजी हब स्थापना गरे भने, नेपालको सूचना प्रविधि क्षेत्रले नयाँ उचाइ लिन सक्छ ।
अन्त्यमा, Google, Meta वा बिचुटेन जस्ता कम्पनीहरूको लगानी र पहलकदमी केवल आर्थिक विषय मात्र होइन, यो नेपालको डिजिटल भविष्यसँग जोडिएको विषय हो । उचित नीति, दक्ष जनशक्ति र दीर्घकालीन योजना भएमा नेपाल दक्षिण एशियाको उदाउँदो प्रविधि केन्द्र बन्न सक्ने सम्भावना पहिलेभन्दा कहीँ बढी बलियो देखिन्छ ।
