आजको समयमा सामाजिक सञ्जाल मानिसको दैनिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम जस्ता प्लेटफर्महरू केवल मनोरञ्जनका साधन मात्र होइनन्, सूचना आदानप्रदान, व्यवसाय प्रवर्द्धन र व्यक्तिगत अभिव्यक्तिको माध्यम पनि बनेका छन्। इन्टरनेटको विस्तारसँगै सामाजिक सञ्जालको प्रयोग तीव्र गतिमा बढ्दै गएको छ, जसले मानिसको सोच, व्यवहार र समय प्रयोग गर्ने तरिकामा समेत ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ।यो सँगै सामाजिक सञ्जालका कयौं खराब पक्षहरू हामीलाई सर्वविविधै छ । आज हामी, कसरी सामाजिक संजालले अवसर सिर्जना गरिरहेको छ र के -के कुरामा हामीलाई फसाउँदै लगिरहेको छ भन्ने बारे कुरा गर्नेछौं ।
सामाजिक सञ्जाललाई सकारात्मक दृष्टिकोणले हेर्ने हो भने यो वास्तवमै ठूलो अवसर हो। पहिले कुनै कुरा सार्वजनिक गर्न, व्यवसाय सञ्चालन गर्न वा आफ्नो प्रतिभा देखाउन सीमित माध्यम मात्र थिए। तर अहिले सामाजिक सञ्जालले त्यो बाधा हटाइदिएको छ। सानो व्यवसाय गर्ने व्यक्तिले पनि आफ्नो उत्पादन सजिलै हजारौं मानिससम्म पुर्याउन सक्छ। यसले व्यापारलाई सस्तो, छिटो र प्रभावकारी बनाएको छ। त्यस्तै, धेरै युवाहरूले सामाजिक सञ्जालकै माध्यमबाट आफ्नो सीपलाई आयस्रोतमा रूपान्तरण गरेका छन्। कोही सामग्री निर्माण गर्छन्, कोही अनलाइन सेवा दिन्छन्, कोही डिजिटल मार्केटिङ गर्छन्। यसले रोजगारीका नयाँ ढोका खोलेको छ।
अर्कोतर्फ, सामाजिक सञ्जालले ज्ञान र सूचना प्राप्त गर्न पनि सहज बनाएको छ। विश्वका विभिन्न ठाउँमा के भइरहेको छ, नयाँ प्रविधि के आउँदैछ, वा आफ्नो क्षेत्रमा के परिवर्तन हुँदैछ भन्ने कुरा थाहा पाउन अब गाह्रो छैन। यसले मानिसलाई अपडेट राख्न मद्दत गर्छ। सही तरिकाले प्रयोग गरियो भने सामाजिक सञ्जाल व्यक्तिको विकास र सफलताको महत्वपूर्ण साधन बन्न सक्छ।
तर यही सामाजिक सञ्जालको अर्को पक्ष भने निकै चुनौतीपूर्ण छ। धेरै मानिसहरू यसको सही प्रयोग गर्न नसकेर समयको ठूलो हिस्सा खेर फालिरहेका छन्। बिना कुनै उद्देश्य मोबाइल खोल्ने, अनन्त स्क्रोल गर्दै बस्ने, र समय बितेको नै थाहा नपाउने अवस्था अहिले सामान्य बनिसकेको छ। यसरी बिस्तारै सामाजिक सञ्जाल मानिसलाई “डिजिटल जालो” मा फसाउँदै लगिरहेको छ, जहाँबाट बाहिर निस्कन गाह्रो हुँदै जान्छ।
यससँगै, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको नाममा सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग पनि बढ्दो छ। कतिपय मानिसहरू गाली–गलौज गर्ने, अश्लील सामग्री प्रसारण गर्ने, र अरूको चरित्र हत्या गर्ने जस्ता गलत कार्यमा संलग्न भइरहेका छन्। यस्तो प्रवृत्तिले समाजमा नकारात्मक प्रभाव पार्नुका साथै व्यक्तिको प्रतिष्ठामाथि गम्भीर आघात पुर्याउने खतरा हुन्छ।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको “भ्यूज” र “भाइरल” हुने होड हो। एकातिर फेसबुकले सामग्रीबाट आम्दानी गर्ने सुविधा दिएर ठूलो अवसर सिर्जना गरेको छ। तर अर्कोतिर, यही आम्दानीको लोभमा मानिसहरू जस्तोसुकै सामग्री बनाउन तयार हुने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। सस्तो लोकप्रियता पाउन गलत, भ्रामक वा अस्वस्थ सामग्री उत्पादन गर्ने क्रम बढ्नु समाजका लागि चिन्ताजनक विषय हो।
यसको प्रभाव विशेषगरी युवाहरूमा देखिन्छ। पढाइमा ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुनु, काममा रुचि घट्नु, र वास्तविक जीवनभन्दा आभासी संसारमा बढी रमाउने बानी विकसित हुनु जस्ता समस्या बढिरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालमा देखिने अरूको “सजिलो र सफल जीवन” देखेर तुलना गर्ने प्रवृत्ति बढ्दा मानसिक तनाव, असन्तुष्टि र आत्मविश्वासको कमी समेत देखिन सक्छ।
दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा यसको असर अझ गम्भीर हुन सक्छ। यदि मानिसले आफ्नो महत्वपूर्ण समय सीप विकास, अध्ययन र अनुभवमा लगाउनुको सट्टा केवल मनोरञ्जनमा खर्च गरिरह्यो भने भविष्यमा प्रतिस्पर्धामा पछि पर्न सक्छ। अवसरहरू गुम्न सक्छन् र जीवनको लक्ष्य स्पष्ट नहुन सक्छ। यसरी सामाजिक सञ्जालले बिस्तारै समय मात्र होइन, सम्भावना पनि नष्ट गर्ने खतरा बोकेको छ।
अन्ततः, सामाजिक सञ्जाल आफैंमा न राम्रो हो, न नराम्रो। यो पूर्ण रूपमा प्रयोगकर्ताको सोच र व्यवहारमा निर्भर हुन्छ। यदि यसलाई योजना र उद्देश्यसहित प्रयोग गरियो भने यो अवसर हो ।सीप विकास, आम्दानी र जानकारीको शक्तिशाली माध्यम। तर यदि नियन्त्रण बिना प्रयोग गरियो भने यो समयको बर्बादी मात्र होइन, भविष्यका सम्भावनालाई कमजोर बनाउने कारण पनि बन्न सक्छ। त्यसैले वास्तविकतामा सामाजिक सञ्जाल अवसर र समयको बर्बादी दुबै हो। फरक यति हो कि हामीले यसलाई कसरी प्रयोग गर्छौं।
