माधव काफ्ले । मुलुकमा संघीयता लागू गरिएको ६ वर्षमा कोशी प्रदेश सरकार मुख्यमन्त्री र मन्त्री उत्पादन गर्ने ‘कारखाना’ को रूपमा विकास भयो ।
विशेषगरी संसदीय निर्वाचनमा कुनै पनि दलले बहुमत प्राप्त गर्न नसकेका कारण दुई वा दुईभन्दा बढी दलहरू मिलेर सरकार गठन गर्नुपर्ने भएकाले पनि कोशी प्रदेश ‘मन्त्री उत्पादन कारखाना’ सरह बन्यो ।
दलहरूबीच फेरिँदो समीकरण अनि गठबन्धनका सबै दललाई मन्त्रालय भागबन्डा लगाउनुपर्ने भएकाले पनि पछिल्लो दुई कार्यकालमा सरकारले प्रदेशबासीलाई विकास र कानुनहरूभन्दा बढी मुख्यमन्त्री र मन्त्रीहरू दियो ।
प्रदेशलाई राजनीतिक स्थायित्व, विकास, समृद्धि दिन नसके पनि यो प्रदेशले हालसम्म ७० मन्त्री र ६ मुख्यमन्त्री पाइसकेको छ । जसमध्ये आठ मन्त्रीहरू दोहोरिएका पनि छन् ।
नेकपा माओवादी केन्द्रका ईन्द्रबहादुर आङ्बो, हिमाल कार्की, जीवन आचार्य, बुद्धिकुमार राजभण्डारी, निर्मला लिम्बु, कमलप्रसाद जबेगु, रामकुमार खत्री र राजेन्द्र कार्की दुईपटक मन्त्री बनेका छन् ।
संसदीय अंकगणित र केन्द्रको सत्ता समीकरणलाई आधार मान्ने हो भने कोशी प्रदेशमा मुख्यमन्त्री र मन्त्रीहरूको संख्या अझ बढ्ने निश्चित छ ।
नेकपा एमाले, एकीकृत समाजवादी र नेपाली कांग्रेसले पटक–पटक नेतृत्व गर्दा कोशी प्रदेशको मन्त्रीहरूमा आठ अनुहार दोहोरिएका पनि छन् ।
तर, मन्त्रीमण्डलमा महिला सहभागिता भने निराशजनक छ । बरु, महिलालाई राज्यमन्त्रीमा सीमित गरिएको छ ।
कोशी प्रदेशको मन्त्रीमण्डलमा हालसम्म रूपमा तीन महिला अटाएका छन् । राज्यमन्त्रीका रूपमा भने ६ जना महिला क्याबिनेटको हिस्सा बनेका छन् ।
नेकपा एमालेकी उषाकला राई र खिनु लुङ्वा लिम्बु (हाल एकीकृत समाजवादी), जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) की निर्मला लिम्बुले मन्त्री बन्ने मौका पाएका छन् ।
एमालेकै जसमाया गजमेर, कला घले र सिर्जना राई, तत्कालीन संघीय लोकतान्त्रिक राष्ट्रिय मञ्चकी विष्णुमाया तुम्बाहाम्फे र नेपाली कांग्रेसकी ईन्दिरा थापा र सुनिताकुमारी गुरुङले राज्यमन्त्रीमा सीमित बन्नु परेको छ ।
हालसम्म कोशी प्रदेशमा ६ जना मुख्यमन्त्री बनिसकेका छन् । प्रदेशको पहिलो मुख्यमन्त्री बनेका शेरधन राईले आठ मन्त्री र चार राज्यमन्त्री नियुक्त गर्दा तीन महिलालाई समेटेका थिए ।
२०७४ फागुन १० देखि २०७८ भदौ गतेसम्म करिब चार वर्ष प्रदेशको नेतृत्व गरेका राईले कार्यकालको अन्त्यतिर मात्रै महिलालाई मौका दिए ।
राईले २०७६ माघ ५ गते जसमाया गजमेरलाई राज्यमन्त्री बनाएका थिए ।
त्यसबेला सामाजिक विकास मन्त्रालयको जिम्मेवारी पाउने गजमेर कोशी सरकारको मन्त्रीमण्डलमा महिलाको प्रतिनिधित्व गर्ने पहिलो सांसद हुन् ।
२०७७ चैत १३ गते उनले उषाकला राईलाई सामाजिक विकास मन्त्रालयको जिम्मेवारी दिए ।
सोही दिन कला घलेलाई पनि राईले राज्यमन्त्री बनाएका थिए । घलेले भूमि व्यवस्था मन्त्रालयको जिम्मा पाएकी थिइन् ।
राईले हिक्मतकुमार कार्की, ईन्द्रबहादुर आङ्बो, जीवन घिमिरे, जगदिशप्रसाद कुसियैत, विजयकुमार विश्वास, अम्बिरबाबु गुरुङ, टंक आङ्बुहाङ, रामबहादुर मगर र राजकुमार ओझालाई पनि आफ्नो मन्त्रीमण्डलमा समेटेका थिए ।
राईले मुख्यमन्त्रीबाट राजीनामा दिएपछि १० भदौ २०७८ मा एमालेकै भीम आचार्य मुख्यमन्त्री बने ।
मुख्यमन्त्रीमा नियुक्त भएको भोलिपल्ट आफूसहित आठ सदस्यीय मन्त्रीमण्डल बनाएका आचार्यले महिलालाई समेटेनन् ।
आचार्यको मन्त्रीमण्डलमा लछुमन तिवारी, बलबहादुर साम्सोहाङ, तुलसीप्रसाद न्यौपाने, हीराकुमार थापा, उत्तमकुमार बस्नेत, ज्ञानेश्वर राजवंशी र लीलाबल्लभ अधिकारी रहेका थिए ।
आचार्य नेतृत्वको सरकार दुई महिनामै ढल्यो ।
केपी शर्मा ओलीसँग छुट्टिएर माधव नेपाल समूहले नेकपा एकीकृत समाजवादी दल बनाएपछि कांग्रेस र माओवादीको समर्थनमा नेकपा एसका राजेन्द्रकुमार राईले प्रदेशको नेतृत्व सम्हाले ।
२०७८ कात्तिक १५ गते कोशीको तेस्रो मुख्यमन्त्री बनेका राईले आफ्नो मन्त्रीमण्डलमा दुई महिलालाई समावेश गरे ।
मुख्यमन्त्री भएकै भोलिपल्ट राईले विष्णुमाया तुम्बाहाम्फेलाई सामाजिक विकास राज्यमन्त्री बनाए ।
सोही वर्षको माघ २३ गते दोस्रोपटक मन्त्रीमण्डल विस्तार गर्दा राईले खिनु लुङ्वा लिम्बूलाई सामाजिक विकास मन्त्रालयको जिम्मेवारी सुम्पिए ।
उनीहरूको कार्यकाल दोस्रो संसदीय निर्वाचनसम्म कायम रह्यो ।
राई नेतृत्वको सरकारमा १४ मन्त्री र एक राज्यमन्त्री थिए ।
ईन्द्रबहादुर आङ्बो, केदार कार्की, हिमाल कार्की, जयराम यादव, हिमाल कार्की, जयराम यादव, रामकुमार राई, राजन राई, झलकबहादुर मगर, शेखरचन्द्र थापा, ओमप्रकाश सरावागी, प्रतापप्रकाश हाङ्गाम र उपेन्द्रप्रसाद घिमिरे त्यसबेला मन्त्री बनेका थिए ।
समग्रमा कोशी प्रदेशसभाको पहिलो कार्यकालमा तीन मुख्यमन्त्रीसहित ३७ जनाले सत्ताको स्वाद चाख्दा उक्त ‘क्याबिनेट’मा दुई मन्त्री र तीन राज्यमन्त्रीमा महिलाको सहभागिता रह्यो ।
दोस्रो कार्यकाल भने सुरु भएको दुई वर्ष नपुग्दै मन्त्रीहरू उत्पादन गर्ने थलोजस्तै बन्यो ।
२०७९ मंसिरमा सम्पन्न निर्वाचनबाट निर्वाचित हुँदै नेकपा एमालेका हिक्मतकुमार कार्की मुख्यमन्त्री बने ।
माओवादी केन्द्र, जसपा, एकीकृत समाजवादी र राप्रपाका सांसदको समर्थनमा पुस २४ गते प्रदेशको नेतृत्व सम्हालेका कार्कीले आफ्नो मन्त्रीमण्डलमा एक महिलालाई समेटे ।
जसपाकी एक्ली सांसद निर्मला तावा लिम्बूलाई स्वास्थ्य मन्त्रालयको जिम्मेवारी सुम्पिए ।
कार्कीले मुख्यमन्त्रीका रूपमा शपथ खाएकै दिन मन्त्री बनेकी लिम्बू पहिचान पक्षधर र सरकारबीचको द्वन्द्वमा परिन् ।
प्रदेशको नाम ‘कोशी’ खारेज गरौं भनेर आन्दोलित पहिचान पक्षधरको निशानामा परेपछि उनले २०८० जेठ १७ गते राजीनामा दिइन् ।
त्यसबेला कार्कीले आफ्नो मन्त्रीमण्डलमा तिलकुमार मेन्याङ्बो, दुर्गाप्रसाद चापागाईं, भक्तिप्रसाद सिटौला, जीवन आचार्य र बुद्धिकुमार राजभण्डारीलाई पनि मन्त्री बनाएका थिए ।
तर, कांग्रेससँग चुनावी तामेल गरेर नेकपा एमालेसँग सत्ता गठबन्धन गरेको नेकपा माओवादीले कोशीमा आफ्नो समर्थन फिर्ता लियो ।
त्यसपछि कांग्रेस उद्धव थापाले प्रदेशको नेतृत्व सम्हालेपछि निर्मला लिम्बू फेरि मन्त्री बनिन् ।
असार २२ गते थापा मुख्यमन्त्री बनेपछि लिम्बुको साउन २२ गते स्वास्थ्य मन्त्रालयमा फिर्ती भयो ।
तर, सर्वोच्च अदालतले थापाले लिएको विश्वासको मत बदर गरिदिएपछि प्रदेशसभाको ठुलो दलको हैसियतमा पुनः हिक्मत कार्की नेतृत्वमा अर्को सरकार बनेको थियो ।
कार्की मुख्यमन्त्रीमा दोहोरिनुअघि थापाले, कमलप्रसाद जबेगु, प्रदीपकुमार सुनुवार, जीवन आचार्य, राजेन्द्र कार्की, रामकुमार खत्री र बाबुराम गौतमलाई मन्त्री बनाउँदा गयानन्द मण्डल राज्यमन्त्री बने ।
भदौ २२ गते पुनः मुख्यमन्त्रीमा बहाली पाएका कार्कीले एक महिलालाई आफ्नो ‘क्याबिनेट’ मा राखे । त्यसबेला उनले सिर्जना राईलाई सामाजिक विकास राज्यमन्त्री बनाएका थिए ।
त्यसबाहेक उनकै पालमा पाँच कर्ण राई, एकराज कार्की, लीलावल्लभ अधिकारी, बुद्धिकुमार राजभण्डारी, रामप्रसाद महतो र निरन राईलाई मन्त्री बने ।
हिक्मतकुमार कार्कीले विश्वासको मत नपाएपछि उनी नेतृत्वको सरकार ढल्यो ।
कार्कीआबद्ध एमालेका ३९ र कांग्रेसको शेखर कोइराला पक्षका आठ गरी ४७ जना सांसहरूको समर्थनमा केदार कार्की मुख्यमन्त्रीमा नियुक्त भए ।
संविधानको धारा १६८ (५) अनुसार मुख्यमन्त्री बनेका कार्कीले दुई सांसदलाई आफ्नो क्याबिनेटमा त राखे । तर, उनीहरू राज्यमन्त्रीमा सीमित बने ।
कार्कीले मुख्यमन्त्री बनेको भोलिपल्टै शमशेर राई र रामबहादुर मगरलाई मन्त्री बनाएका थिए ।
कात्तिक १७ गते माओवादीका गणेश उप्रेती र नेकपा एसका कमलप्रसाद जबेगुलाई मन्त्री बनाएपछि मगरले राजीनामा दिए ।
अहिले कार्कीले १० सदस्यीय मन्त्रीमण्डलको नेतृत्व गरिरहेका छन् ।
शमशेर, गणेश, कमलप्रसादसँगै राजेन्द्र कार्की, नारायण बुर्जामगर, रामकुमार खत्री, प्रदीपकुमार सुनुवार मन्त्री छन् भने ईन्दिरा थापा र सुनिताकुमारी गुरुङलाई राज्यमन्त्रीमा खुम्चाइएको छ ।
९३ सदस्यीय कोशी प्रदेशसभामा ३३ महिलाको सहभागिता छ ।
जसमध्ये ३१ जना समानुपातिक सांसद हुन् भने दुई जना प्रत्यक्ष निर्वाचित हुन् ।
कोशी प्रदेशसभाको ठुलो दल नेकपा एमालेका ४० मध्ये उपसभामुख सिर्जना दनुवारसहित १४ जना महिला सांसद छन् भने कांग्रेसका २९ सांसदमध्ये १० जना महिला हुन् ।
माओवादी केन्द्रका १३ मध्ये चार सांसद महिला हुन् भने राप्रपाका ६ मध्ये दुई, नेकपा एसका चारमध्ये दुई महिला हुन् ।
जसपाकी एकमात्र सांसद निर्मला लिम्बुले भने दुईपटक मन्त्री बन्ने मौका पाएकी छन् ।
मुख्यमन्त्री, मन्त्री तथा राज्यमन्त्रीहरूको नामावली :
