काठमाडौं । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले आफ्नो महाधिवेशनमा पहिलो पटक विद्युतीय मतदान प्रणाली अपनाउने तयारी गरेको छ ।
विशेषगरी विदेशमा रहेका प्रतिनिधिहरूलाई पार्टीको आफ्नै एपमार्फत मतदान गर्न दिने व्यवस्थाले नेपालको निर्वाचन प्रणालीमा नयाँ बहस सुरु गरिदिएको छ– के भविष्यमा स्थानीय तह, प्रदेश, संघीय संसद् वा अन्य सार्वजनिक निर्वाचनमा पनि यस्तै व्यवस्था सम्भव छ ?
रास्वपाको केन्द्रीय निर्वाचन आयोगका प्रमुख भुवन केसीका अनुसार महाधिवेशनमा करिब तीन हजार प्रतिनिधिले मतदान गर्नेछन् । विदेशमा रहेका १७० प्रतिनिधिमध्ये नेपाल आउन नसक्नेहरूले मोबाइल एपमार्फत आफ्नो मताधिकार प्रयोग गर्न पाउनेछन् । मतदानका लागि विद्युतीय उपकरणमा उम्मेदवारको नाम र तस्बिर छोएर मत हाल्ने व्यवस्था मिलाइएको छ ।
राजनीतिक दलको महाधिवेशन पार्टीको आन्तरिक प्रक्रिया भएकाले त्यहाँ प्रयोग हुने विधि सम्बन्धित दलले आफैं तय गर्न सक्छ । तर, देशव्यापी निर्वाचन भने संविधान, निर्वाचनसम्बन्धी कानुन र निर्वाचन आयोगको व्यवस्थाअनुसार सञ्चालन हुने भएकाले त्यहाँ प्रविधि प्रयोग गर्ने विषय धेरै जटिल छ ।
हाल नेपालमा संघीय संसद्, प्रदेशसभा र स्थानीय तहका निर्वाचनमा कागजी मतपत्रमार्फत मतदान हुँदै आएको छ । विदेशमा रहेका नेपाली नागरिकका लागि मतदानको व्यवस्था अझै कार्यान्वयनमा आएको छैन ।
नेपालको संविधानले मतदानको अधिकार सुनिश्चित गरे पनि विदेशमा रहेका नेपालीले कसरी मतदान गर्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट कार्यान्वयन व्यवस्था बनेको छैन । सर्वोच्च अदालतले २०७४ सालमै विदेशमा रहेका नेपाली नागरिकलाई मतदानको व्यवस्था गर्न सरकार र निर्वाचन आयोगका नाममा निर्देशनात्मक आदेश दिएको थियो । त्यसयता निर्वाचन आयोगले विभिन्न अध्ययन तथा सम्भावनाबारे छलफल गरे पनि व्यावहारिक रूपमा व्यवस्था लागू हुन सकेको छैन ।
निर्वाचन विज्ञहरूका अनुसार विद्युतीय मतदान प्रणाली प्राविधिक रूपमा असम्भव भने होइन । विश्वका केही मुलुकले इलेक्ट्रोनिक भोटिङ मेसिन (इभिएम), इन्टरनेट मतदान तथा हुलाकमार्फत मतदानजस्ता प्रणाली अपनाएका छन् । तर त्यसका लागि विश्वसनीय प्रविधि, साइबर सुरक्षा, मतदाताको पहिचान प्रमाणीकरण, कानुनी आधार र व्यापक राजनीतिक सहमति आवश्यक पर्छ ।
नेपालमा पनि निर्वाचन आयोगले विभिन्न समयमा विद्युतीय मतदान मेसिनको परीक्षण गरेको थियो । तर पारदर्शिता, प्राविधिक सुरक्षा र सबै राजनीतिक दलको सहमतिजस्ता विषयमा प्रश्न उठेपछि त्यसलाई लागू गर्ने निर्णय हुन सकेको छैन ।
हाल विश्वका विभिन्न मुलुकमा लाखौं नेपाली कार्यरत छन् । उनीहरूले लामो समयदेखि विदेशबाट मतदान गर्न पाउनुपर्ने माग गर्दै आएका छन् । यदि सुरक्षित र विश्वसनीय प्रणाली विकास गर्न सकियो भने रास्वपाले महाधिवेशनमा प्रयोग गर्न लागेको एपमार्फत मतदानको अभ्यासले भविष्यमा विदेशस्थित नेपालीका लागि नयाँ सम्भावनाको संकेत गर्न सक्ने देखिन्छ ।
तर विज्ञहरूका अनुसार केही हजार प्रतिनिधि सहभागी हुने एउटा पार्टीको आन्तरिक निर्वाचन र करोडौं मतदाता सहभागी हुने राष्ट्रिय निर्वाचनबीच ठूलो अन्तर भएकाले त्यसलाई तत्काल तुलना गर्न भने सकिँदैन ।
त्यसैले रास्वपाको महाधिवेशनमा विदेशबाट मतदानको प्रयोग नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यासमा एउटा नयाँ प्रयोग भए पनि राष्ट्रिय निर्वाचनमा त्यही मोडेल लागू गर्न कानुनी, प्राविधिक र राजनीतिक रूपमा अझै लामो तयारी आवश्यक पर्ने देखिन्छ ।
