रजस्वला वा महिनावारी प्रत्येक महिलाको जीवनमा मासिकरुपमा दोहोरिरहने, स्वाभाविक र अनिवार्य जैविक प्रक्रिया हो । यसले महिलाको प्रजनन स्वास्थ्य, सन्तान उत्पादन क्षमतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छ र प्रकृतिले दिएको अत्यन्त महत्वपूर्ण चक्र हो । तर दुखद सत्य के छ भने, हाम्रो समाजका धेरै ठाउँमा यसलाई आज पनि ‘अभिशाप’, ‘अशुद्धता’ वा ‘कर्मको दण्ड’ जस्ता शब्दसँग जोडेर हेर्ने चलन यथावत छ । एउटी आमाले महिनावारी भइरहँदा पनि शिशुलाई दूध चुसाएर जीवन दिन्छिन्, त्यसै आमाले छोएको पानी, खाना वा भाँडा अशुद्ध हुन्छ भन्ने मान्यताले हाम्रो सामाजिक चेतनाको गहिरो विरोधाभास देखाउँछ । यस सोच र विचार हाम्रो समाजमा एउटा परापूर्वकाल देखी चली आएको अनिवार्य व्यवहारका रुपमा रहिरहेको छ । यसले स्पष्ट गर्छ– समस्या प्रकृतिमा वा विज्ञानमा हैन, हाम्रो सोच, संस्कारको गलत व्याख्या र पुस्तौँदेखि नबदलिएको कुसंस्कारमा छ ।
वैज्ञानिक यथार्थ : महिनावारी के हो ?
वैज्ञानिक दृष्टिले महिनावारी महिलाको गर्भाशयभित्र भएको प्राकृतिक परिवर्तन मात्र हो । हरेक महिनाको निश्चित अवधिमा गर्भाशयको भित्तो मोटाउँछ, गर्भाधान नहुने अवस्था आएपछि त्यही भित्तो पतन भएर रक्तस्रावको रूपमा बाहिर निस्कन्छ । यही प्रक्रियालाई हामी महिनावारी वा रजस्वला भन्छौँ । यसले महिलाको शरीर प्रजनन–क्षमता अवस्थामा पुगेको र स्वास्थ्य सामान्य रूपमा क्रियाशील रहेको संकेत गर्छ ।
यसको ‘पाप’, ‘पुण्य’, ‘छुइने’, ‘देवता रिसाउने’ वा ‘घर बिग्रिने’ जस्ता कुनै पनि अन्धविश्वाससँग वैज्ञानिक सम्बन्ध छैन । केही महिलामा यस अवधिमा पेट दुख्ने, थकान हुने, वान्ता हुने, कम्मर दुख्ने, टाउको भारी हुने जस्ता सामान्य समस्या देखिन सक्छन्, जसलाई सहानुभूति र उचित स्याहारले समाधान गर्नुपर्छ, नकि अपमान र बहिष्कारले । यो समयमा महिलालाई स्वच्छता, उपयुक्त स्यानिटरी सामग्री, स्वच्छ पानी, आवश्यक विश्राम, सन्तुलित आहार र सम्मानित व्यवहार अत्यावश्यक हुन्छ । जसले महिलालाई शाररिकरुपमा मात्र हैन मानसिकरुपमा पनि कमजोर हुन दिदैन ।
हाम्रो समाजमा गढिएका हानिकारक अभ्यास
हामीमध्ये धेरैले साक्षी बनेका छौँ– महिनावारी भएको बहाना देखाउँदै महिलालाई घरैभित्र ‘पशु’ भन्दा कम दर्जामा राखिन्छ । पूजाकोठामा जान नपाउने, देवताले रिसाउँछन् भन्दै हातले छोएको फूल वा प्रसाद नलिएर तिरस्कार गर्ने, पहिलो रजस्वलाको बेला बाबु वा दाजुभाइको मुहार नहेर्न थुन्ने, कोठा, ओछ्यान र भान्छा अलग्याउने, साथै छुएको पानी समेत अशुद्घ हुने जस्ता अभ्यास अझै विस्तारै मात्र घटिरहेका छन् । कतिपय ठाउँमा त महिनावारी हुँदा छोएरै नखानु, छुँदा अशुद्ध हुन्छ भन्दै छोरीलाई परिवारका सामान्य क्रियाकलापबाटै टाढा राखिन्छ ।
ग्रामीण भेगका केही समुदायमा अझै पनि छाउपडी प्रथा जरा गाडेर बसेको छ । गोठ, टाँड वा घर वरिपरि बनेको सानो टिन वा परालको छाप्रोमा महिनावारी भएका महिलालाई बस्न बाध्य पारिन्छ । त्यहाँ न त पर्याप्त तातो कपडा हुन्छ, न स्वच्छ पानी, न त सुरक्षित ओछ्यान । सर्प–बिच्छी, चिसो हावा, हिंसात्मक व्यवहार र यौनिक दुव्र्यवहारको जोखिम उनीहरूले दैनिक सहनुपरेको उदाहरण विभिन्न भेगमा देखिन्छ । कहिलेकाहीँ यी जोखिमकै कारण महिलाले ज्यान गुमाउनु परेको दुःखद घटना सार्वजनिक भइसकेका छन् ।
यी सबै अभ्यासमा खासगरी महिलाहरू नै व्यवहारिक अभिभावकका रूपमा अग्रपंक्तिमा छन् । हजुरआमादेखि आमा, काकी, फुपू, बुहारीसम्म धेरैले “हामीले पनि यही सहेँ, तिमीले पनि सहनुपर्छ” भन्ने मनोदृष्टिले परम्परालाई चलायमान राखिरहेका छन् । उनीहरू दोषीभन्दा पनि पीडित–जो पुस्तौँदेखि त्यही शिक्षा, डर र सामाजिक दबाबभित्र बाँधिएका छन् । सामाजिक बहिष्कारको डर, “के भन्छन” भन्ने चिन्ता, धार्मिक अपराधबोध र परिवारभित्र निर्णय–सत्ताबाट टाढा राखिएको अवस्थाले गर्दा कतिपय महिलाले मन नलाग्दा–नलाग्दै पनि यस्ता अभ्यासलाई निरन्तरता दिनुपरेको छ ।
स्वास्थ्य, मानसिकता र भविष्यमा पर्ने असर
महिनावारीको समयमा डर, लाज, अपमान र अनुचित प्रतिबन्धले महिलाको मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्छ । धेरै किशोरीहरूले आफ्नो शरीरलाई ‘गलत’ वा ‘अशुद्ध’ ठान्न थाल्छन्, जसले दीर्घकालीन रूपमा आत्मविश्वास घटाउँछ । विद्यालयमा साथीहरूले लज्याउने, जिस्क्याउने वा ‘केटीहरुको कुरा’ भन्दै मजाक उडाउनुले उनीहरू थप आत्तिन्छन्, र महिनावारी परेको बेला विद्यालय नजानु, पढाइ छुटाउनु, अन्ततः पढाइमै कमजोर हुन पुग्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ । विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएअनुसार, महिनावारी व्यवस्थापनबारे पर्याप्त जानकारी र सुविधा नपाउँदा धेरै किशोरीहरूले हरेक महिनामा केही दिन स्कूल छुटाउने गरेका छन्, जुन शैक्षिक असमानताको आँटी लुकाएको गम्भीर पक्ष हो ।
शारीरिक रूपमा पनि स्वच्छता नहुँदा, फोहोर कपडा बारम्बार प्रयोग गर्नुपर्दा, गोठ वा अस्वच्छ स्थानमा बस्नुपर्दा प्रजनन सङ्क्रमण, छाला रोग, मूत्रनली सङ्क्रमण जस्ता जोखिमहरू बढ्छन् । यस्ता समस्या सामान्य लाज र डरका कारण खुलेर भन्न नसक्दा समयमै उपचार नपाउने, दीर्घकालीन जटिलतासम्म पु¥याउने खतरा रहन्छ । महिनावारीलाई ‘लुकाउने कुरा’ बनाइराख्दा यससँग सम्बन्धित अन्य स्वास्थ्य समस्या–जस्तै, अत्यधिक रक्तस्राव, अनियमित महिनावारी, अत्यधिक पीडा–बारे पनि समयमै सल्लाह र उपचार नलिने प्रचलन बलियो हुन्छ ।
मानवअधिकार, कानुन र राज्यको दायित्व
नेपालको संविधानले प्रत्येक नागरिकलाई समानता, मर्यादापूर्ण जीवन, शारीरिक अखण्डता र गरिमासहित बाँच्न पाउने अधिकार दिएको छ । लैंगिक समानता, हिंसामुक्त जीवन र भेदभावरहित समाज निर्माण गर्नु राज्यको दायित्व हो । छाउपडी प्रथालाई सरकारले औपचारिक रूपमा गैरकानुनी घोषित गरिसकेको छ, र यसलाई जबर्जस्ती लागू गर्नेहरूलाई कानुनले सजायको व्यवस्था गरेको छ । तर कानुन बनेर मात्र पुग्दैन; उसलाई व्यवहारमा उतार्ने सामाजिक निश्चय, स्थानीय तहको सक्रियता र समुदायको आत्मसमर्थन आवश्यक हुन्छ ।
महिनावारीका कारण महिला वा किशोरीलाई अपमानित गर्ने, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा वा कामकाजमा रोक लगाउने, अलग्याएर जोखिमपूर्ण स्थानमा बस्न बाध्य पार्ने सबै अभ्यासहरू मूलतः मानवीय गरिमाविरुद्धको हिंसा हुन्। यसलाई शारीरिक मात्र होइन, मानसिक र संरचनागत हिंसाका रूपमा बुझ्नुपर्छ। महिलालाई आफ्नो शरीर, स्वास्थ्य र निर्णयमा स्वामित्व दिनु अर्थात् उनीहरूको प्रजनन अधिकारको सम्मान गर्नु, राज्य र समाज दुबैको साझा जिम्मेवारी हो।
आर्थिक, शैक्षिक र सामाजिक लागत
महिनावारीलाई कुसंस्कार र लाजसँग जोड्दा केवल भावनात्मक पीडा मात्र हुँदैन, ठूलो आर्थिक र सामाजिक खर्च पनि लुकेको हुन्छ । जो किशोरीले महिनामा केही दिन विद्यालय जान्नन्, उनी वर्षभरि जोड्दा अत्यधिक सिकाइ–अवसर गुमाइरहेकी हुन्छिन् । यसले भविष्यमा उनीहरूको रोजगारी, आय, आत्मनिर्भरता र सशक्तीकरणमा नकारात्मक असर पार्छ ।
अर्कोतर्फ, धेरै परिवारमा स्यानिटरी प्याड वा अन्य सुरक्षित सामग्री किन्न नसक्ने आर्थिक समस्या पनि छ । ‘पीरियड पभर्टी’ अर्थात् महिनावारीसँग सम्बन्धित न्यूनतम आवश्यक सामग्री नहुँदा महिलाले जुठो कपडा, फोहोर टुक्रा, सहजरूपमा धोएर सुकाउन नसकिने सामग्री प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ । यो स्वास्थ्यका दृष्टिले खतरनाक मात्र होइन, आत्मसम्मानका दृष्टिले पनि अपमानजनक हो । स्थानीय सरकार, विद्यालय, कार्यस्थल र उद्योग–व्यवसायले महिनावारी अनुकूल पूर्वाधार र सामग्री उपलब्ध गराउने विषयलाई सामाजिक लगानीका रूपमा हेर्न जरुरी छ ।
संस्कृति, धर्म र परम्पराको पुनर्व्याख्या
धर्म र संस्कृति आफैँले कहिल्यै महिलालाई घृणा गर्न, अपमानित गर्न वा अपवित्र ठहर्याउन आदेश दिएका छैनन् । धेरै धार्मिक ग्रन्थहरूले करुणा, सहानुभूति, समानता र सम्मानलाई मूल शिक्षाको रूपमा राखेका छन् । तर समयक्रममा शक्तिशाली वर्ग र पितृसत्तात्मक सोचले यी शिक्षालाई आफ्नो स्वार्थअनुसार व्याख्या गर्दै लैंगिक भेदभावलाई धर्मकै नाममा संस्थागत गरिदिएको इतिहास छ ।
त्यसैले धर्मलाई दोष दिएर होइन, धर्मको मानवीय र प्रगतिशील पक्षलाई अघि ल्याएर कुसंस्कार हटाउनुपर्छ। आस्था व्यक्तिगत विषय हो; तर कसैको आस्थाले अर्को व्यक्तिको अधिकार, स्वास्थ्य र मर्यादामाथि अतिक्रमण गर्न पाउँदैन। धार्मिक अगुवा, गुरु, पुरोहित, पण्डित र स्थानीय नेताहरूले सार्वजनिक रूपमा महिनावारीलाई स्वाभाविक प्रक्रिया भनी स्वीकार गर्दै पुराना मिथक तोड्ने हो भने, समुदायभित्र परिवर्तनको गति उल्लेख्य रूपमा बढ्न सक्छ।
मिडिया, कला र सार्वजनिक बहसको शक्ति
मिडिया, चलचित्र, साहित्य, नाटक, रेडियो कार्यक्रम र डिजिटल प्लेटफर्महरू समाजको मनोविज्ञान परिवर्तन गर्ने शक्तिशाली माध्यम हुन्। महिनावारीलाई केवल ‘लुकाउने’ वा ‘मजाक गर्ने’ प्रसङ्ग होइन, संवेदनशील र वैज्ञानिक विषयको रूपमा प्रस्तुत गर्ने जिम्मेवारी सञ्चारकर्मी र स्रष्टाहरूको पनि हो। रेडियो नाटक, टेलिसिरियल, गीत, वृत्तचित्र, सामाजिक अभियन्ताको सार्वजनिक संवादमार्फत धेरै युवायुवतीमा नयाँ सोच जन्मिइरहेको उदाहरण पछिल्ला वर्षहरूमा देखिन थालेका छन्।
विद्यालयको पाठ्यपुस्तक, बालपत्रिका, युवा परिशिष्ट, सामुदायिक रेडियोका कार्यक्रम र सामाजिक सञ्जालमार्फत किशोरीले आफूजस्तै पात्रको कथा, संघर्ष र विजयी अनुभव सुन्ने र देख्ने हो भने उनीहरूलाई आफू एक्लो छैनन् भन्ने बलियो सन्देश पुग्छ। यसले बोल्न, प्रश्न सोध्न र परिवर्तन माग गर्न हौसला दिन्छ।
महिनावारी, वातावरण र दीर्घकालीन सोच
आजकल प्रयोग हुने अधिकांश स्यानिटरी प्याडहरू प्लास्टिकयुक्त र नजल्ने सामग्रीबाट बनेका हुन्छन्, जसको उचित व्यवस्थापन नभए वातावरण प्रदूषण बढ्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा त यस्ता प्याड जमिनमा गाड्ने, खोल्सामा फाल्ने वा खुला जलाउने जस्ता अभ्यासले माटो, पानी र हावामा दुष्प्रभाव पारिरहेको छ।
यसैले महिनावारी अनुकूल, पर्यावरणमैत्री र पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने विकल्प–जस्तै, सुरक्षित र गुणस्तरीय पुनःप्रयोगयोग्य कपडा, मेन्स्ट्रुअल कप, पुनःप्रयोगयोग्य प्याड आदि–बारे सचेतना र पहुँच विस्तार गर्नुपर्छ। तर विकल्पको बहस गर्दा ‘पर्यावरण’को नाममा महिलामाथि थप बोझ नथोप्रीने संवेदनशीलता पनि चाहिन्छ। सुरक्षित, सहज र महिलैले आफैँ रोज्न पाउने विविध विकल्प उपलब्ध गराउनु नै उचित बाटो हो।
परिवर्तनमा पुरुष, परिवार र विद्यालयको भूमिका
महिनावारी केवल महिलाको निजी कुरा होइन, परिवार र समाजको सामूहिक जिम्मेवारी हो भन्ने बुझाइलाई गहिरो बनाउन आवश्यक छ। दाजुभाइ, बुबा, श्रीमान्, पुरुष साथी र सहकर्मीहरूले महिनावारीबारे लाज वा मजाक होइन, संवेदनशीलता र समानताका दृष्टिले कुरा गर्न सिक्नुपर्छ। छोरीलाई बजारबाट प्याड किन्न साथ दिनु, महिनावारी आएको छोरी वा श्रीमतीका काम सहज बनाइदिनु, अनावश्यक निषेध हटाउन घरभित्रै पहल गर्नु, छोरा–छोरी दुबैलाई एउटै कक्षामा बसेर यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य शिक्षा दिनु–यी साना देखिने तर प्रभावकारी अभ्यास हुन्।
विद्यालयमा शिक्षक र प्रशासनले ‘यो केटीहरूको मात्र विषय होइन’ भनेर केटा विद्यार्थीलाई पनि बराबरी रूपमा सहभागी गराएर कक्षा लिने हो भने, किशोरावस्थादेखि नै उनीहरूमा संवेदनशीलता र समानताको बीउ रोपिन्छ। महिलास्वास्थ्य सेवा दिने स्वास्थ्यकर्मीले पनि महिनावारीसँग सम्बन्धित प्रश्नलाई लाजको होइन, सहजरूपमा सोध्न र सुनाउन मिल्ने विषयको रूपमा लिनुपर्छ। स्वास्थ्य चौकी, अस्पताल र फार्मेसीलाई किशोरीमैत्री सेवाका रूपमा विकास गर्दा, धेरै समस्या गोप्य र मौन बसिरहनुपर्ने बाध्यता हट्दै जान्छ।
छोरीहरू, छोराहरू र अभिभावकहरूका लागि सन्देश
छोरीहरूले आफ्नो शरीरबारे सही ज्ञान लिनु, जिज्ञासा राख्नु र आवश्यक पर्दा डाक्टर, शिक्षक, आमा वा साथीसँग खुल्न सक्नु, उनीहरूको अधिकार हो। महिनावारी शरमले लुकाएर बसिरहनुपर्ने दोष होइन, आफ्नो जीवशक्ति र मातृत्व क्षमताको प्राकृतिक संकेत हो। ‘अशुद्ध’ भन्ने पुरानो सोचलाई निडर रूपमा प्रश्न गर्नुहोस्, असुरक्षित र अपमानजनक अभ्यासलाई स्पष्ट रूपमा अस्वीकार गर्नुहोस्, र आफ्नो सुरक्षा, स्वास्थ्य र शिक्षा–अवसरमा सम्झौता नगर्नुहोस्।
यति नै महत्त्वको कुरा के हो भने, छोराहरूलाई पनि सानैदेखि महिनावारीबारे खुलेर र सम्मानपूर्वक सिकाउनु आवश्यक छ। आमाको दुःख, दिदी–बहिनीको आवश्यकता र सहकर्मी केटी साथीको आत्मसम्मान बुझ्न सक्ने संवेदनशील छोरा, भोलिको दिनमा समानतामूलक समाज निर्माणमा महत्वपूर्ण अंग बन्छ।
अन्ततः, महिनावारी जीवनको निरन्तरतासँग जोडिएको जैविक प्रक्रिया हो, जसले एक दिन आमालाई ममतामयी आमा बन्ने सम्भावनाको ढोका खोलिदिन्छ। यसलाई ‘दूध खुवाउने हात शुद्ध, पानी छुंदा अशुद्ध’ भन्ने दोहोरो मापदण्डले हेर्ने सोच हाम्रो सामूहिक चेतनाको गल्ती हो। यदि हाम्रा घरका नियम, रीतिरिवाज र मान्यताले कसैलाई अपमानित, पराधीन वा जोखिममा पार्छन् भने, ती संस्कार होइनन्, कुसंस्कार हुन्।
अब केवल नारामात्र होइन, व्यवहारिक परिवर्तनको समय आइसकेको छ। किशोरी, महिला, पुरुष, अभिभावक, शिक्षक, धार्मिक अगुवा, जनप्रतिनिधि, स्वास्थ्यकर्मी र सञ्चारकर्मी–सबैले आ–आफ्नो ठाउँबाट साझेदारी गरेर अघि बढ्नुपर्छ। विज्ञान, करुणा र कानुनको बलले हामी एउटा यस्तो समाज निर्माण गर्न सक्छौँ, जहाँ महिनावारीलाई लाज होइन, ज्ञान र सम्मानको दृष्टिले हेरिन्छ; जहाँ कुनै आमा–छोरीले केवल प्राकृतिक चक्रका कारण गोठ वा अँध्यारो कोठामा रात बिताउनुपर्दैन; र जहाँ लैंगिक समानता नारा होइन, दिनचर्या बन्छ।
महिनावारीबारे खुलेर बोलौँ, मिथक होइन तथ्यको चर्चा गरौँ, कुसंस्कारको जालो तोडौँ र चेतनाको नयाँ युग एकसाथ सुरु गरौँ।
